Kastelli'den fon krizine: Türkiye 44 yıldır aynı vaade kanıyor

1982'de 550 bin kişi parasını bir bankere emanet etti. 2018'de 132 bin kişi sanal çiftlik hissesi aldı. 2026'da yarım milyona yakın kişi serbest fonda kaldı. Kırk dört yılda araçlar değişti, vaat hiç değişmedi: yüksek getiri, risksiz.

Türkiye dolandırıcılığa yabancı bir ülke değil. Sülün Osman 1950'lerde Galata Köprüsü'nü, tramvayları, Galata Kulesi'ni, Kızkulesi'ni ve saat kulelerini saf insanlara defalarca "sattı". Adı efsane oldu, 1984'te Beyoğlu'nda kaldığı otelde kalp krizinden öldü; üzerinde kimlik bulunmadığı için kimsesizler mezarlığına gömüldü.

Ama Sülün Osman tek tek kandırıyordu. Kitlesel yıkım başka bir yerden geldi ve o günden bu yana aynı desenle tekrarlandı.

1982: Banker Kastelli

1980'in sonunda 550 bin kişi, yaklaşık 2,5 milyar doları Cevher Özden'e emanet etmişti. Vaat yüksek faizdi. Bir sabah lüks binaların kapılarında kilit bulundu, Kastelli elinde bavuluyla yurt dışına kaçtı. Etkilenen kişi sayısı 200-300 bin olarak tahmin ediliyor.

Cevher Özden yıllar sonra Türkiye'ye döndü, hukuki süreçleri tamamlandı ve 2008'de kendi ofisinde hayatına son verdi.

1997: Titan

Kenan Şeranoğlu'nun kurduğu Titan, Türkiye'nin ilk büyük saadet zinciri kabul ediliyor. Katılım ücreti karşılığında yüksek kazanç vaat ediyordu. Dönemin kuruyla yaklaşık 45 milyon dolarlık bir büyüklüğe ulaştı.

Mekanizma basitti: yeni katılanın parası, önceki katılana "kazanç" diye ödeniyordu.

2003: İmar Bankası

Uzan ailesinin bankası 1988-2003 arasında faaliyet gösterdi. Batışı ülke ekonomisine dönemin parasıyla 9 katrilyon lira, bugünkü parayla 9 milyar lira zarar verdi.

2018: Çiftlik Bank

Mehmet Aydın'ın kurduğu sistem, internet üzerinden sanal çiftlik hissesi satıyor ve yüksek getiri vaat ediyordu. 132 bin 222 kişiden 1 milyar 139 milyon 972 bin lira toplandı.

Yöntem Titan'ın dijital hali gibiydi: erken girenlere, geç girenlerin parası ödendi.

2021: Thodex

Kripto para borsası Thodex'in kurucusu Faruk Fatih Özer, yaklaşık 2 milyar lira değerinde kripto parayla yurt dışına çıktı. Mahkeme kayıtlarına göre 2 bin 27 mağdurun tespit edilen zararı 257 milyon 862 bin lira.

2026: Serbest fonlar

Bugün 131 fon tasfiyede. Etkilenen yatırımcı sayısı yarım milyona yakın, tasfiyedeki varlıkların büyüklüğü 827 milyar lira.

Değişmeyen desen

Kırk dört yılda araçlar değişti: banker, saadet zinciri, banka, internet sitesi, kripto borsası, portföy fonu. Değişmeyen tek şey vaat oldu.

Hepsinde ortak olan üç unsur var. Birincisi piyasanın çok üstünde getiri sözü. İkincisi bu getirinin risksiz ya da garantili sunulması. Üçüncüsü paranın nereden kazanıldığının hiçbir zaman net anlatılamaması.

Nasıl anlaşılır

Bir yatırım teklifinde şu işaretlerden biri varsa durmakta fayda var.

Gerçek dışı getiri. Piyasa koşullarının çok ötesinde bir oran vaat ediliyorsa, o oranı mevduat faizi ve borsa getirisiyle karşılaştırın. Aradaki fark açıklanamıyorsa sebebi yoktur.

Garanti sözü. Risk barındırmayan yatırım yoktur. "Garantili kazanç" ifadesi tek başına uyarı işaretidir.

Belirsiz strateji. Paranın neye yatırıldığı, gelirin nereden geldiği açıkça anlatılamıyorsa uzak durun.

Lisanssızlık. Şirketin SPK lisansı olup olmadığını Kurul'un internet sitesinden doğrulayın. Lisanssız kuruluşa para vermeyin.

Acele baskısı. "Kontenjan doluyor", "bugün son gün" gibi ifadelerle karar vermeye zorlanıyorsanız, zorlamanın kendisi sebeptir.

Yeni üye getirme şartı. Kazancın tek yolu sisteme yeni kişi sokmaksa, o bir yatırım değil saadet zinciridir.

İlk savunma hattı

Şeffaflık ve doğrulanabilirlik. Bir sistem; neye yatırım yaptığını, gelirin nereden geldiğini, kime ne ödediğini ve risklerin neler olduğunu açıkça gösterebilmeli.

Gösteremiyorsa, geri kalan her şey ayrıntıdır.